تاریخچه شکل‌ گیری قراردادهای اجرایی در ایران-مقاله شماره 2

در مقاله اول با عنوان "مختصری بر تاریخچه قراردادهای اجرایی در ایران"، به تاریخچه قراردادها، علت نیاز به قراردادهای جدید و سازمان‌هایی که در جهان به تدوین قراردادهای نوین پرداختند، آشنا شدیم. یکی از این سازمان‌ها، فدراسیون بین‌المللی مهندسین مشاور (FIDIC) بود.

نقش سازمان برنامه و بودجه کشور در تدوین قراردادهای جدید

برای ادامه و در مقاله دوم، به تاریخچه شکل‌گیری قراردادهای فعلی در ایران، با توجه به اجزای هر قرارداد و انواع آن خواهیم پرداخت. در ایران، تدوین قراردادهای جدید توسط  "سازمان برنامه و بودجه کشور" و سازمان زیر مجموعه آن "نظام فنی و اجرایی " هدایت می شود. این سازمان نقش کلیدی در استانداردسازی و تنظیم قراردادهای اجرایی دارد.

پیشینه سازمان برنامه و بودجه در ایران

کاربرد لفظ برنامه و بودجه در متون اقتصادی کشور، بعد از نهضت مشروطیت در ایران معمول شده است. پیشتر نیز، گونه‌ای برنامه‌ریزی مالی برای درآمدها و هزینه‌ها تحت عناوینی چون «دستورالعمل» و «کتابچه دخل و خرج» مرسوم بوده است.

برنامه بودجه در دوران مشروطه

نخستین دوره قانون‌گذاری مشروطه، پس از بررسی مشکلات مالی بسیار کشور، زمینه‌های تهیه و تنظیم نظام مالیه جدیدی را فراهم آورد. در دومین دوره قانون‌گذاری مجلس ایران و در سال ۱۲۸۹ ش، اولین قانون محاسبات عمومی کشور که به اصول تهیه، تصویب و اجرای بودجه دولت پرداخته بود، تصویب شد و در همان سال، اولین بودجه کشور نیز تنظیم گردید.

تاریخچه تأسیس سازمان برنامه و بودجه و نظام فنی و اجرایی در ایران

سازمان برنامه و بودجه کشور در سال ۱۳۲۷ تأسیس شد. این سازمان به منظور انجام پروژه‌هایی که سیستم موجود از انجام آنها عاجز بود، بنیان‌گذاری شد. در طول سال‌ها، این سازمان چندین بار تغییراتی را تجربه کرد و در سال ۱۳۷۹ با سازمان اداری و استخدامی کشور ادغام شد تا سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور را تشکیل دهد. در سال ۱۳۸۶ مجدداً تجزیه شد و نهایتاً در سال ۱۳۹۵ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور به دو سازمان برنامه و بودجه و سازمان اداری و استخدامی کشور تجزیه گردید.

"سازمان نظام فنی و اجرایی" ذیل "سازمان برنامه و بودجه"

نظام فنی و اجرایی در ایران در سال ۱۳۶۷ تأسیس شد و به عنوان یک سامانه‌ی مشخص برای تنظیم و اجرای طرح‌های عمرانی کشور توسعه یافت. این نظام به دستگاه‌های اجرایی و شوراهای فنی امکان ارائه‌ی اصول و ضوابط فنی را برای تهیه و اجرای طرح‌های عمرانی می‌دهد.

پس از تاسیس "سازمان نظام فنی و اجرایی"، بخشی از وظایف "سازمان برنامه و بودجه" به این سازمان منتقل شد که شامل موارد زیر می باشد:

1. تهیه و اجرای اقدامات لازم برای ترویج      بکارگیری ضوابط و استانداردهای فنی.

1. تنظیم و به‌روزرسانی فهرست بها: تهیه و انتشار فهرست بها به‌عنوان مرجع رسمی در پروژه‌های عمرانی.

1-2   تدوین و تجدیدنظر در شرایط عمومی پیمان: تهیه و ارائه شرایط عمومی و خصوصی پیمان‌ها به‌منظور استفاده در قراردادهای عمرانی.

1. تهیه و ارائه استانداردهای فنی و اجرایی: برای اطمینان از یکپارچگی و کیفیت اجرای پروژه‌ها.
2. پایش و ارزیابی پیاده‌سازی ضوابط و مقررات: نظارت بر اجرای درست ضوابط و مقررات فنی در پروژه‌ها.

1. بررسی و تعیین صلاحیت و رتبه‌بندی و ارزشیابی پیمانکاران، مشاوران و کارشناسان.
2. ارتقاء و تقویت ظرفیت کمی و کیفی پیمانکاران و شرکت‌های پیمانکاری.
3. ایجاد بانک اطلاعاتی و مستندسازی تجربیات فنی و اجرایی.
4. انجام امور دبیرخانه‌ای شورای فنی استان.
5. همکاری با گروه‌های معاونت هماهنگی برنامه و بودجه در خصوص نظارت و ارزیابی طرح‌ها و رعایت چارچوب‌های نظام نظارت.
6. انجام نظارت‌های تفصیلی از طرح‌ها و پروژه‌های ملی و استانی و تهیه گزارشات نظارتی.

وظایف سازمان برنامه و بودجه در تنظیم قراردادها اجرایی:

سازمان برنامه و بودجه کشور نقش مهمی در تنظیم قراردادهای اجرایی در ایران دارد. وظایف این سازمان شامل موارد زیر و نه محدود به آن است:

1. تدوین و تنظیم مقررات و شرایط عمومی پیمان:      تهیه و      تدوین شرایط عمومی پیمان‌ها که به‌عنوان چارچوب قانونی برای قراردادهای      اجرایی استفاده می‌شود.
2. نظارت بر اجرای قراردادها:      بررسی و      نظارت بر فرآیند اجرای قراردادها تا اطمینان حاصل شود که مطابق با شرایط و      مقررات تعیین‌شده پیش می‌روند.
3. تهیه و تصویب بودجه پروژه‌ها:      بررسی و      تأیید بودجه‌های مورد نیاز برای پروژه‌های مختلف اجرایی و تخصیص منابع مالی      مناسب.
4. ارزیابی و ارجاع پروژه‌ها:      ارزیابی      پروژه‌های پیشنهادی و ارجاع آنها به پیمانکاران و مشاوران مناسب.
5. ارائه راهنمایی و مشاوره:      ارائه      مشاوره‌های فنی و حقوقی به دستگاه‌های اجرایی و پیمانکاران در خصوص تنظیم و      اجرای قراردادها.
6. نظارت بر تطبیق قراردادها با استانداردهای      ملی و بین‌المللی: اطمینان حاصل کردن از اینکه قراردادهای      اجرایی با استانداردهای ملی و بین‌المللی منطبق باشند.

این وظایف به منظور حفظ شفافیت، کارآیی و عدالت در فرآیندهای اجرایی و پیمانی سازمان برنامه و بودجه کشور تعریف شده‌اند.

ورود به قراردادهای نوین 

حال که با تاریخچه و عوامل تأثیرگذار بر قراردادهای نوین در ایران آشنا شده‌ایم، می‌توانیم به بررسی انواع قراردادها بر مبنای شرایط مختلف بپردازیم.

برای شناخت قراردادهای فعلی ابتدا می بایست با ابتدایی ترین نوع قرارداد که هنوز هم از آن استفاده می شود آشنا شد.

قراردادهای سه‌عامله

ابتدایی‌ترین نوع قراردادهای نوین در ایران به نام قراردادهای سه‌عامله شناخته می‌شدند. این نوع قراردادها به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و اولیه‌ترین اشکال قراردادهای پیمانکاری در ایران به شمار می‌روند.

قراردادهای سه‌عامله به نحوی طراحی شده بودند که سه عنصر اساسی در آنها وجود داشت:

1. کارفرما: که معمولاً دولت یا نهادهای دولتی بودند.
2. پیمانکار: که مسئول اجرای پروژه بود.
3. مهندس مشاور: که نقش نظارتی و مشاوره‌ای داشت.

این قراردادها به دلیل ساختار ساده و قابل فهمشان، در دوران ابتدایی شکل‌گیری سیستم‌های پیمانکاری و اجرایی در ایران بسیار مورد استفاده قرار می‌گرفتند. با گذر زمان و پیشرفت‌های قانونی و فنی، این نوع قراردادها به شکل‌های پیچیده‌تر و مدون‌تری تبدیل شدند که امروزه در پروژه‌های مختلف به کار گرفته می‌شوند.

اجزای قراردادهای سه عامله

قراردادهای سه عامله شامل سه طرف اصلی (کارفرما، پیمانکار و مشاور) می‌شوند. اجزای اصلی این قراردادها عبارتند از:

• شرایط عمومی پیمان
• شرایط خصوصی پیمان
• برنامه زمانی پروژه
• نقشه‌ها و مشخصات فنی
• شرح کار
• شرایط پرداخت
• ضمانت‌نامه‌ها و بیمه‌ها
• نحوه تغییرات

در میان بخشها مختلف اجزا قرارداد ، شرایط عمومی پیمان به دلایل متعددی اهمیت ویژه‌ای نسبت به سایر بخش‌ها دارد.

شرایط عمومی پیمان به عنوان یکی از ارکان اساسی قراردادهای نوین، نقشی مشابه قانون اساسی در برقراری عدالت و یکسان‌سازی شرایط دارد. این شرایط باعث می‌شود که تمامی طرفین قرارداد با اطمینان و شفافیت بیشتری به اجرای پروژه‌ها بپردازند و از بروز اختلافات و سوء‌تفاهم‌ها جلوگیری شود. به همین دلیل، تدوین و اجرای شرایط عمومی پیمان به عنوان یک دستاورد بزرگ در حوزه قراردادهای عمرانی و ساختمانی محسوب می‌شود و به بهبود کیفیت و کارایی پروژه‌ها کمک می‌کند

شرایط عمومی پیمان به عنوان یکی از اسناد مهم و اساسی در قراردادهای عمرانی و ساختمانی، نقش بسیار حیاتی و تاثیرگذاری در موفقیت و کارآمدی پروژه‌ها ایفا می‌کند. اهمیت این شرایط را می‌توان در چند بخش اصلی بررسی کرد:

1. حفظ عدالت و توازن

شرایط عمومی پیمان به منظور ایجاد توازن و عدالت بین طرفین قرارداد تدوین شده است. این شرایط، حقوق و تعهدات هر یک از طرفین را مشخص می‌کند و به جلوگیری از بروز اختلافات کمک می‌کند. با تعیین این شرایط، هر دو طرف از حقوق و وظایف خود آگاه می‌شوند و از سوء‌تفاهم‌ها و منازعات پیشگیری می‌شود.

1. افزایش کارایی و کیفیت پروژه‌ها

با تعیین معیارها و استانداردهای دقیق فنی و اجرایی، شرایط عمومی پیمان به افزایش کارایی و کیفیت پروژه‌ها کمک می‌کند. این شرایط به پیمانکاران و کارفرمایان امکان می‌دهد که بر اساس استانداردهای مشخص و معین، پروژه‌ها را به طور موثر و با کیفیت بالا اجرا کنند.

1. پایش و ارزیابی مستمر

یکی از مزایای مهم شرایط عمومی پیمان، امکان پایش و ارزیابی مستمر پروژه‌ها است. با تعیین رویه‌ها و ضوابط نظارت و ارزیابی، این شرایط کمک می‌کند که پروژه‌ها به صورت مستمر تحت نظارت باشند و در صورت بروز مشکلات، به موقع راه‌حل‌های مناسبی ارائه شود.

1. ایجاد شفافیت و اعتماد

شرایط عمومی پیمان با مشخص کردن تمامی جنبه‌های قرارداد، از جمله زمان‌بندی، هزینه‌ها، کیفیت و مسئولیت‌ها، به ایجاد شفافیت و افزایش اعتماد بین طرفین قرارداد کمک می‌کند. این شفافیت موجب می‌شود که همه طرفین با اطمینان بیشتری به اجرای قرارداد بپردازند و از بروز سوء‌تفاهم‌ها جلوگیری شود.

1. پیشگیری از اختلافات و دعاوی

تدوین دقیق و جامع شرایط عمومی پیمان می‌تواند به عنوان یک ابزار پیشگیرانه در برابر بروز اختلافات و دعاوی حقوقی عمل کند. با داشتن این شرایط، هرگونه اختلاف و منازعه به حداقل می‌رسد و در صورت بروز اختلاف، راه‌حل‌های مشخص و معینی برای رفع آن وجود دارد.

نتیجه‌گیری

در نهایت، شرایط عمومی پیمان به عنوان یک ابزار کلیدی در مدیریت و اجرای قراردادهای عمرانی و ساختمانی، نقش بسزایی در افزایش کارایی، کیفیت و اعتماد بین طرفین قرارداد ایفا می‌کند. استفاده صحیح و دقیق از این شرایط می‌تواند به موفقیت و پیشرفت پروژه‌ها کمک کند.

اولین شرایط عمومی پیمان / نشریه 4311 در قراردادهای سه عامله

نشریه 4311، که شامل شرایط عمومی و خصوصی پیمان‌ها است، اولین بار در سال ۱۳۴۲ توسط سازمان برنامه و بودجه کشور تنظیم و ابلاغ شد. این نشریه در طول سال‌ها به‌روزرسانی و اصلاح شده است تا با نیازهای روز سازگار باشد.

فیدیک و شرایط عمومی پیمان

در تنظیم شرایط عمومی پیمان ایران، از شرایط عمومی فیدیک (FIDIC) نیز بهره‌گیری شده است. این شرایط به منظور همسان‌سازی و بهبود فرآیندهای قراردادی و اجرایی پروژه‌ها تدوین شده‌اند.

انواع شرایط عمومی پیمان در ایران

هنگامی که صحبت از شرایط عمومی پیمان می‌شود، اغلب ذهن‌ها به طور ناخودآگاه به سمت نشریه شماره 4311 معطوف می‌گردد؛ گویی این نشریه، نماینده تمامی قوانین و مقررات پیمانکاری در کشور است. اما واقعیت این است که نشریه شماره 4311 تنها یکی از مجموعه‌های متعدد شرایط عمومی پیمان به شمار می‌رود. از گذشته‌های دور تاکنون، انواع گوناگونی از شرایط عمومی پیمان توسط سازمان برنامه‌وبودجه کشور ابلاغ شده است که هر کدام در زمان خود، به نوعی پاسخگوی نیازهای خاص پروژه‌ها بوده‌اند. این مجموعه‌ها، با توجه به شرایط زمانی و پیشرفت‌های حاصل در حوزه مدیریت پروژه و پیمانکاری، بارها ویرایش شده و تغییراتی را تجربه کرده‌اند.

جدول انواع شرایط عمومی پیمان:

اکنون که زیر بنای اطلاعات ما در مورد تاریخچه قراردادها و همینطور خواستگاه و عوامل تاثیر گذار و شکل دهنده و قانون گذار به حد قابل قبولی رسیده است ، می توان وارد مباحث قراردادهای جدید و شرایط آنها از نظر شکلی و مالی شد.

تهیه و تنظیم: مازیار کی نزاد

بهمن 1403